De wereld is een fase ingegaan die de Verenigde Naties omschrijven als een wereldwijd waterfaillissement. Dat is meer dan een alarmerende metafoor: volgens een nieuw VN-rapport zijn veel watersystemen zó ver uitgeput dat herstel naar vroegere niveaus niet langer mogelijk is. Overmatig gebruik, vervuiling en klimaatverandering duwen rivieren, meren en grondwaterreserves richting een kantelpunt waarvan niemand precies weet wanneer het bereikt wordt.
Van watercrisis naar structureel failliet
De term ‘watercrisis’ schiet inmiddels tekort, stelt hoofdauteur Kaveh Madani van het UN University Institute for Water, Environment and Health. In grote delen van de wereld is geen sprake meer van tijdelijke schaarste, maar van een structureel probleem. Samenlevingen gebruiken niet alleen meer water dan jaarlijks wordt aangevuld via regen, rivieren en bodemvocht, ze teren ook in op hun natuurlijke ‘spaarrekening’: gletsjers, wetlands en diepe aquifers.
Die reserves raken in rap tempo uitgeput. Rivieren als de Colorado in de Verenigde Staten en de Murray-Darling in Australië halen steeds vaker de zee niet meer. Grote meren, van Lake Chad tot het Salton Sea, zijn sinds de jaren negentig fors gekrompen. Tegelijk verdwijnen wetlands op grote schaal en smelten gletsjers die eeuwenlang als waterbuffers fungeerden.
Een wereldwijd verweven probleem
Niet elk land of stroomgebied is al failliet, benadrukt Madani, maar voldoende kritieke systemen hebben die grens overschreden om het mondiale risico fundamenteel te veranderen. Water verbindt landen via handel, migratie en voedselketens. Een tekort in de Indus- of Indusbekkens werkt door in rijstprijzen elders; droogte in landbouwregio’s beïnvloedt voedselzekerheid, politieke stabiliteit en uiteindelijk ook conflicten ver van de bron.
Dat effect is nu al zichtbaar. Driekwart van de wereldbevolking leeft in landen die als wateronzeker of ernstig wateronzeker gelden. Miljoenen mensen wonen op zinkende grond doordat grondwaterlagen instorten, met steden als Mexico-Stad, Jakarta en Teheran die jaarlijks centimeters wegzakken. Tegelijkertijd worden ‘day zero’-scenario’s, waarbij steden tijdelijk zonder water komen te zitten, steeds vaker realiteit.
Klimaat en mens versterken elkaar
Klimaatverandering vergroot de druk, maar is niet de enige oorzaak. Het rapport maakt duidelijk dat menselijk handelen centraal staat: intensieve landbouw, ontbossing, vervuiling en inefficiënt waterbeheer putten bronnen systematisch uit. Ongeveer 70 procent van al het zoetwater dat mensen onttrekken, gaat naar de landbouw, vaak in regio’s waar de natuurlijke aanvulling al afneemt.
Daarbovenop wordt water steeds grilliger. Nattere periodes worden afgewisseld met extreme droogte, waardoor beheer lastiger wordt. Soms is er op jaarbasis genoeg water, maar valt het op de verkeerde plek of op het verkeerde moment.
Ongelijke lasten, groeiende spanningen
Het waterfaillissement raakt niet iedereen even hard. Kleine boeren, inheemse gemeenschappen, mensen met lage inkomens en vrouwen dragen onevenredig vaak de zwaarste lasten, terwijl de voordelen van overmatig watergebruik vooral terechtkomen bij machtigere groepen. Volgens de VN neemt het aantal watergerelateerde conflicten al jaren toe en is water steeds vaker een factor in ontheemding en sociale spanningen.
Tshilidzi Marwala, ondersecretaris-generaal van de VN, waarschuwt dat eerlijk waterbeheer cruciaal wordt voor vrede en stabiliteit. “Waterfaillissement dreigt een motor van conflict te worden. Hoe we dit managen, bepaalt of samenlevingen bij elkaar blijven of verder uiteenvallen.”
Geen weg terug, wel een keuze vooruit
Het rapport schetst een ongemakkelijke realiteit: verdwenen gletsjers en samengeperste aquifers laten zich niet herstellen. Toch is het geen oproep tot fatalisme. Volgens Madani biedt het erkennen van een waterfaillissement juist ruimte voor eerlijkere keuzes. Dat betekent het terugbrengen van waterrechten tot wat fysiek nog beschikbaar is, het hervormen van waterintensieve sectoren zoals landbouw en industrie, en het beschermen van gemeenschappen die hun manier van leven noodgedwongen moeten aanpassen.
“Hoe langer we wachten,” stelt Madani, “hoe groter het tekort en hoe pijnlijker de correctie.” Water, zo benadrukt hij, is daarmee niet alleen een bron van risico, maar ook een zeldzame kans: een gedeeld probleem dat landen en politieke stromingen kan verenigen – mits de ernst ervan onder ogen wordt gezien.