Waarom blijven vakbonden in de wachtkamer zitten bij een doorstart?

Vermomde curatoren

‘Faillissementsgerommel,’ oordeelde FNV Bondgenoten over de manier waarop als vissersmannen vermomde curatoren bij de Groningse garnalengigant Heiploeg in het geheim een doorstart voorkookten. De vakbond stapte boos naar de rechter die zich gaat buigen over de handelwijze van de stille bewindvoerders. Immers, de curatoren opereerden weliswaar onder toezicht van een rechter-commissaris maar een wettelijke basis voor hun werk ontbreekt. In de voortgangsrapportages die hij over de herziening van het faillissementsrecht aan de Tweede Kamer heeft gestuurd, heeft Ivo Opstelten, minister van Justitie, een juridisch fundament aangekondigd voor de stille bewindvoering maar, zover is het nog (lang) niet. In het gat tussen wat inmiddels staande praktijk lijkt te worden – de figuur van de stille bewindvoerder deed de laatste jaren al bij tal van faillissementen zijn intrede – en de achter de feiten aanhobbelende wetgever, trekt de werknemer aan het kortste eind, meent de vakbond.

Buiten spel gezet

In de huidige situatie, waarin directie en curator in alle stilte naarstig overleg kunnen voeren over het redden van de onderneming, voelen de werknemersorganisaties zich buiten spel gezet. Zij worden verrast door een akkoord of een fusie waarbij werkgelegenheid verdwijnt en het resterende personeel een versobering van de arbeidsvoorwaarden moet slikken, zoals bij Heiploeg het geval was. Vorige week kwam ook vakbond CNV hiertegen in het geweer: zij pleitte er bij de minister voor om in de nieuwe wetgeving de verplichting op te nemen de ondernemingsraad te betrekken bij het overleg over de doorstartmogelijkheden.

Herijking van de faillissementswet

Sommige experts menen echter dat de vakbonden niet hoeven af te wachten tot de herijking van de faillissementswet door het parlement is geloodst – een proces dat nog lang niet is afgerond, mede doordat een regeling rond het faillissement tal van andere rechtsgebieden raakt – waaronder het strafrecht, het vennootschapsrecht en het goederenrecht – die evenzeer moeten worden meegewogen. CNV en FNV doen er daarom verstandig aan de huidige wet nog eens nauwkeurig na te pluizen omdat de bestaande wetgeving al beschermingsmogelijkheden biedt, stellen juristen.

Zo hoog mogelijke prijs

Van oudsher was de faillissementswet gericht op de belangen van de gezamenlijke schuldeisers. Curator en rechter-commissaris lieten zich enkel leiden door het doel de boedel tegen een zo hoog mogelijke prijs te verkopen. Maar, in de jaren negentig verruimde de Hoge Raad deze doelstelling. Ook belangen van maatschappelijke aard, waaronder het behoud van de onderneming en de werkgelegenheid, dienden voortaan deel uit te maken van de opdracht van de boedelbeheerder. Over wiens of welk belang voorop moet staan, deden de raadsheren geen principiële uitspraak en inderdaad, in de praktijk winnen de schuldeisers het doorgaans van de maatschappelijke belangen. Toch ligt hier ruimte voor vakbonden om behoud van werkgelegenheid bij overgang van de onderneming boven het belang van de gezamenlijke schuldeisers te stellen. De bonden kunnen zich ook beroepen op Europese richtlijnen uit 2002 die de Nederlandse wetgever opdroegen maatregelen te nemen tegen misbruik van faillissementen om werknemers te ontslaan.

Faillietverklaring aanvechten

Omdat werknemers belanghebbenden zijn kunnen zij (of de hen vertegenwoordigende vakbonden) bijvoorbeeld de faillietverklaring aanvechten. Daarnaast kunnen de bonden gebruik maken van hun wettelijke beroep tegen de opzegging van hun arbeidsovereenkomsten. En, wanneer het vermoeden bestaat dat de directie de faillissementsprocedure gebruikt om overtallig personeel kwijt te raken of arbeidsvoorwaarden te verschralen, kunnen de bonden de bestuurders aansprakelijk stellen wegens onrechtmatige daad. Natuurlijk, de wegen die de huidige wet werknemers biedt, liggen bezaaid met voetangels en klemmen maar, dat er zijn voldoende redenen om uit de wachtkamer te komen.