De crisis is bijna voorbij, zo lijkt het, maar voor de honderdduizenden zzp’ers die Nederland telt, moet het ergste nog komen. Jarenlang stimuleerde de overheid het zelfstandig ondernemerschap maar nu moeten het kabinet én de zzp’ers op de blaren zitten. Onze columnist Robert Jan Blom beschikt niet over een kristallen bol maar toch zag hij deze ontwikkeling aankomen.
Verplicht pensioen voor zzp’er
Ik verbaas mij niet zo gauw over wankelmoedig gedrag van de overheid maar, afgelopen week viel zelfs ik van mijn stoel toen de Autoriteit Financiële Markten (AFM) liet weten dat er een verplicht pensioen moet komen voor de zelfstandige zonder personeel: de zzp’er. De financiële toezichthouder AFM mag op papier strikt onafhankelijk zijn, aan de burelen op de Vijzelstraat wordt zelden een idee geopperd zonder dat Den Haag er zijn goedkeuring aan heeft gegeven. Niet toevallig derhalve dat in dezelfde week waarin de AFM zijn pensioenvisie presenteerde, Maarten Camps, de nieuwe hoogste ambtenaar van het ministerie van Economische Zaken, in het economenblad ESB met andere woorden precies hetzelfde beweerde. Omdat het onderscheid tussen gewone werknemers en zzp’ers steeds verder vervaagt, moeten we volgens Camps onderzoeken of het mogelijk is voor beide groepen ‘één regime af te spreken’ dat hen tegen arbeidsongeschiktheid verzekert en pensioenzekerheid biedt.
Den Haag is slachtoffer eigen succes
Waarom wordt er in ambtenarenkringen plotsklaps zo naarstig gebroed op maatregelen rond de zzp’er? Omdat Den Haag het slachtoffer dreigt te worden van zijn eigen succes. Jaren geleden werd ik uitgenodigd om op Camps’ ministerie te komen praten over de wens van het kabinet om het startende ondernemerschap te bevorderen. Samen met vertegenwoordigers van banken, de Kamers van Koophandel en het Instituut voor het Midden- en Kleinbedrijf, schoof ik, gewapend met een gezonde dosis scepsis, rond de tafel. Een beleidsmedewerker legde uit dat ondernemers het kloppend hart vormden van de bv Nederland. Hoe konden werknemers worden verleid voor zichzelf te beginnen? Welke faciliteiten konden worden geschapen om schoolverlaters te stimuleren een eigen zaak op te zetten? In 1996 telde ons land 330.000 zzp’ers. Inmiddels noteert het CBS ruim 800.000 zelfstandigen zonder personeel en de rekenmeesters zien de groei voorlopig niet afnemen. Tegenwoordig opereert een kwart van alle bedrijven met een flexibele schil van freelancers rond een kern van vaste krachten en deze trend zet zich voort. Rond 2030 of eerder zal het aantal zzp’er de grens van een miljoen passeren, zo wordt verwacht.
Risico’s van zelfstandig ondernemerschap
Kortom, het was een vruchtbare bijeenkomst, daar op het ministerie. Decennia later telt onze economie bijna een miljoen mensen die vol trots ‘directeur’ op hun visitekaartje laten drukken, dat kan toch niet mis gaan? Het is flauw om te zeggen dat ik ook toen al op de risico’s wees van het ongebreideld promoten van het zelfstandig ondernemerschap. Ook toen al was bekend dat de helft van de ondernemers door nood gedwongen aan het ondernemerschap begint, ook toen al wezen de statistieken uit dat de meeste starters binnen vijf jaar failliet gaan. En al sinds Oud-Testamentische tijden weten we dat de mens niet geneigd is geld opzij te zetten voor ‘later’, zeker niet wanneer hij de keuze heeft zijn centen anders te besteden. Jarenlang heb ik van de daken geschreeuwd en in chocoladeletters geschreven dat dit beleid een leger tweederangsburgers creëert: honderdduizenden zzp’ers verworden tot bzp’ers, tot de onzalige Burgers Zonder Pensioen die halverwege de zestig opgelucht ademhalen wanneer zij op hun treurige flatje de envelop van de bank openmaken en zien dat hun eerste AOW’tje is overgemaakt.
Fiscale faciliteiten
Een paar maanden geleden schrok de overheid eindelijk wakker. Harstikke mooi dat al die zzp’ers jarenlang de werkelijke werkloosheidscijfers hebben verbloemd maar nu loopt het spuigaten uit, zo heeft men geconcludeerd. Die 800.000 zzp’ers brengen te weinig belasting binnen omdat ze profiteren van de fiscale faciliteiten die Den Haag jaren eerder heeft opgetuigd om hen tot het ondernemerschap te bewegen. En bovendien lopen ze rond zonder verzekering en zonder pensioen. Zie daar de achtergrond van de gedachten die de AFM en Maarten Camps ventileerden. Het kabinet studeert sinds oktober op een aanpak van de positie van de zzp’ers en geeft her en der suggesties om een proefballon op te laten zodat de geesten rijp worden gemaakt voor ‘een omslag in het denken’, zoals Camps in zijn artikel betoogde. Ik voorspel dat het aantal faillissementen dat de komende jaren zal worden uitgesproken nauwelijks lager zal zijn dan de records die in de afgelopen crisistijd zijn gevestigd. Voor minstens tachtig procent van alle zzp’ers breekt de crisis nu pas écht los.
Robert Jan Blom